Thymele Logo
Search

Επικό Θέατρο [ουσ. ουδ.]

Articles Icon 3
Videos Icon 2
Videos Icon 3
[1]

Ορισμός

Αισθητική θεωρία και θεατρική πρακτική συστηματοποιημένες από τον Bertolt Brecht [Μπέρτολτ Μπρεχτ], οι οποίες αντιβαίνουν στη δομή και τα χαρακτηριστικά του δραματικού θεάτρου, ανακόπτοντας τη βαθμιαία πρόοδο της δράσης και καταργώντας την ψευδαίσθηση και τη συναισθηματική ταύτιση, με στόχο τη σκηνική προβολή της λειτουργίας της κοινωνικής ζωής, επιδιώκοντας τη διαμόρφωση κριτικής στάσης εκ μέρους των θεατών/θεατριών.

Ανάπτυξη

Η επική τεχνική χαρακτηρίζει τη μακραίωνη προφορική παράδοση της επικής ποίησης (π.χ. βαβυλωνιακό έπος Γκιλγκαμές, ινδικό έπος Μαχαμπαράτα, ομηρικά έπη). Επικά στοιχεία εντοπίζονται και στη δομή του αρχαίου ελληνικού δράματος (πρόλογος, παράβαση, επίλογος, αγγελική ρήση), καθώς και στον ρόλο του Χορού, ο οποίος εξέθετε ή σχολίαζε τα γεγονότα, αντί να τα δραματοποιεί. Πριν το επικό θέατρο του Brecht σε πολλά θεατρικά έργα διακόπτεται η δραματική ροή, μέσω αφηγηματικών παρεμβάσεων (π.χ. Woyzeck [Βόυτσεκ] του Georg Büchner [Γκέοργκ Μπύχνερ], Peer Gynt [Πέερ Γκυντ] του Henrik Ibsen [Χένρικ Ίψεν / Ερρίκος Ίψεν]). Κατά τη δεκαετία του 1920, ο Erwin Piscator ['Ερβιν Πισκάτορ] εισήγαγε νέα σκηνικά εκφραστικά μέσα (π.χ. πολιτικές ομιλίες, φιλμ, φωτογραφία κ.λπ.) που συναρτούσε μέσω της τεχνικής της συνάρμοσης / μοντάζ. Υπήρξε από τους πρώτους που χρησιμοποίησαν τον όρο Επικό Θέατρο για να δηλώσουν την απομάκρυνση από το ρεαλιστικό και το εξπρεσιονιστικό θέατρο.


Η θεωρία και πρακτική του Επικού Θεάτρου συστηματοποιήθηκε από τον Γερμανό δραματουργό, σκηνοθέτη, θεωρητικό του θεάτρου και ποιητή Bertolt Brecht [Μπέρτολτ Μπρεχτ] τη δεκαετία του 1930. Θεμελιώθηκε στη βάση μιας νέας πολιτικής αντίληψης της πραγματικότητας που είχε αναδείξει η μαρξιστική φιλοσοφία του διαλεκτικού υλισμού. Ο B. Brecht στη θεατρική θεωρία και πρακτική του, απέναντι στη «βιωμένη αλήθεια» του κατεστημένου αστικού θεάτρου –δηλαδή την υποκειμενική αντίληψη του κόσμου μέσω της ατομικής εμπειρίας– αντιπαρέθεσε τη «διαλεκτική αλήθεια», η οποία βασίζεται στη γνώση και απεικόνιση του κόσμου μέσω των αντικειμενικών νόμων που τον διέπουν, ενώ παράλληλα ανέδειξε τη δυνατότητα μεταβολής του μέσω της ανθρώπινης δράσης.


Το Επικό Θέατρο, διαμορφώνοντας μία εναλλακτικά δυναμική σχέση ανάμεσα στη σκηνή και το κοινό, δεν εστιάζει στις ψυχολογικές συγκρούσεις των ατόμων, όπως συμβαίνει στην κλασσική, αριστοτελική δραματουργία. Απεναντίας, υπογραμμίζει τη σημασία της «στάσης» και των συγκρούσεων των προσώπων μέσω της κοινωνικής χειρονομίας «gestus» [γκέστους], σκηνικής τεχνικής που αναδεικνύει τις κοινωνικές συμπεριφορές και σχέσεις μεταξύ των ανθρώπων, οι οποίες δεν είναι φυσικές, αιώνιες ή προκαθορισμένες από τη μοίρα, αλλά υπόκεινται σε διαρκή μεταβολή.


Κύριο μεθοδολογικό εργαλείο του Επικού Θεάτρου είναι η ανοικείωση, η οποία διατηρεί τους/τις ηθοποιούς και τους/τις θεατές/θεάτριες σε μια κριτική διανοητική εγρήγορση. Οι συχνές παρεμβολές (σχόλια, επιγραφές, προβολές ταινιών, ηχητικές μαγνητοφωνήσεις, ορατοί προβολείς, μουσική, τραγούδια) σε συνδυασμό με το ανοικειωτικό παίξιμο των ηθοποιών αποσκοπούν στην έκθεση-αποκάλυψη των γεγονότων, αντί της δραματοποίησής τους, που ωθεί το κοινό του ρεαλιστικού θεάτρου της ψευδαίσθησης στη συγκινησιακή ταύτιση με τα επί σκηνής δρώμενα. Το κοινό του Επικού Θεάτρου ασκεί την κριτική του ικανότητα και μαθαίνει να επεξεργάζεται τις σχέσεις μεταξύ των προσώπων με την οξυδέρκεια ενός/μιας ερευνητή/ερευνήτριας που παρατηρεί ψύχραιμα και μεθοδικά το αντικείμενο μελέτης του/της. Συνεπώς, το ενδιαφέρον του κοινού μετατοπίζεται από τη λύση στην εξέλιξη της δράσης και παρακινείται το ίδιο να διαμορφώσει κρίση και να αναλάβει δράση σε σχέση με τη δική του θέση μέσα στον κόσμο, με τελικό στόχο την κοινωνική αλλαγή.

Εναλλακτικές Εκδοχές

διαλεκτικό θέατρο
Αγγλικά
epic theatre
Γαλλικά
théâtre épique, le
Γερμανικά
epische Theater, das
Ιταλικά
teatro épico, il

Σχετικοί όροι

μπρεχτικός-ή-ό, επικό παίξιμο, πολιτικό θέατρο, ενεργοποιημένος-η / συμμετοχικός-ή θεατής / θεάτρια, αριστοτελικό θέατρο, κολλάζ

Πεδίο εφαρμογής

• Όψις και παραγωγή
• Θέατρο
• Μουσική / μουσικό θέατρο
• Χορός
• Υβριδικά είδη [εικαστικές, ψηφιακές, πολυμεσικές και άλλες εκφάνσεις]
• Εφαρμοσμένα είδη

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Κειμενικά παραδείγματα

Quote Icon

«Ο θεατής του δραματικού θεάτρου λέει: Ναι, το έχω αισθανθεί κι εγώ αυτό. Του μοιάζω ακριβώς. Είναι πέρα για πέρα φυσικό. Έτσι θα είναι πάντα. Τα βάσανα αυτού του ανθρώπου με συγκινούν, γιατί δεν υπάρχει τρόπος να απαλλαγεί από αυτά. Αυτό σημαίνει μεγάλη τέχνη: εδώ όλα είναι αυτονόητα. Κλαίω με αυτόν που κλαίει, γελάω με αυτόν που γελάει.

Ο θεατής του επικού θεάτρου λέει: Δεν θα μπορούσα να το σκεφτώ με αυτόν τον τρόπο. Δεν πρέπει κανείς να κάνει κάτι τέτοιο. Είναι εκπληκτικό, απίστευτο. Πρέπει να το σταματήσουμε. Τα βάσανα αυτού του ανθρώπου με συγκινούν ακριβώς επειδή υπάρχει τρόπος να απαλλαγεί από αυτά. Αυτό σημαίνει μεγάλη τέχνη: εδώ δεν είναι τίποτα αυτονόητο. Γελάω με αυτόν που κλαίει, κλαίω με αυτόν που γελάει».

Αποτύπωση της θεατρικής θεωρίας του Μπ. Μπρεχτ, μέσω της αντιπαραβολής των θεατρικών εμπειριών και αντιδράσεων των θεατών/τριών στο δραματικό και Επικό Θέατρο αντίστοιχα, όπου, στο μεν πρώτο, ο/η θεατής /τρια ταυτίζεται συναισθηματικά και αποδέχεται μια κατάσταση, ενώ στο δεύτερο, αποστασιοποιείται κριτικά αμφισβητεί και επιδιώκει αλλαγή.

Brecht, B. (1964). Brecht on Theatre: The Development of an Aesthetic (J. Willett, Trans.) (p.71). New York: Hill and Wang.

Quote Icon

«Το Επικό Θέατρο εκτυλίσσεται με διαδοχικές παρωθήσεις, παρόμοια με τις εικόνες μιας κινηματογραφικής ταινίας. Η βασική του μορφή είναι εκείνη του σοκ, κατά το οποίο έρχονται σε αντίθεση οι ξεχωριστές, σαφώς διακριτές, καταστάσεις του έργου. Τα τραγούδια, οι επιγραφές, οι συμβάσεις των χειρονομιών ξεχωρίζουν τη μία κατάσταση από την άλλη. Έτσι προκύπτουν διαλείμματα που τείνουν να διαλύσουν την ψευδαίσθηση του κοινού, εξουδετερώνοντας τη διάθεσή του για συγκινησιακή ταύτιση. Αυτά τα διαλείμματα αποβλέπουν στο να πάρει το κοινό κριτική στάση (απέναντι στη συμπεριφορά των προσώπων και απέναντι στον τρόπο με τον οποίο παρουσιάζεται στη σκηνή)».

Ο Walter Benjamin [Βάλτερ Μπένγιαμιν], αναφερόμενος στις βασικές αρχές του Επικού Θεάτρου, τονίζει τη χρήση αποστασιοποιητικών τεχνικών, που αποτρέπουν τη συγκινησιακή ταύτιση και ενθαρρύνουν την κριτική σκέψη του κοινού.

Benjamin, W. (2018). Για τον Μπρεχτ (Γ. Λυκιαρδόπουλος, Μετ.) (σσ. 53-54). Αθήνα: Έρμα.

Quote Icon

«Στους πρακτικούς πειραματισμούς μου, συνήθως διάλεγα σαν παράδειγμα τέλεια απλού, «φυσικού» επικού θεάτρου ένα επεισόδιο σαν αυτά που ο καθένας μας μπορεί να δει στη γωνιά του δρόμου: ένας αυτόπτης μάρτυρας δείχνει σε μερικούς άλλους πώς έγινε ένα τροχαίο ατύχημα. Τον μάρτυρα αποδώ και πέρα θα τον λέμε «αφηγητή», για την ευκολία μας. Οι παριστάμενοι ίσως να μην είδαν καλά τι έγινε, ή και να μη συμφωνούν με την εκδοχή του. Μπορεί να «βλέπουν αλλιώτικα τα πράγματα». Το βασικό είναι ότι ο αφηγητής τους «παρουσιάζει», (υποδύεται) τη συμπεριφορά του οδηγού ή του θύματος, ή και των δύο, με τέτοιον τρόπο, που οι παριστάμενοι να μπορέσουν να μορφώσουν γνώμη για το επεισόδιο. […] Το Επικό Θέατρο θέλει να θέσει σαν αρχικό του πρόπλασμα τη σκηνή του δρόμου, δηλαδή να ξαναγυρίσει σ’ αυτό τούτο το αρχέτυπο, το «φυσικό» θέατρο, που είναι μια επιχείρηση κοινωνικής μορφής, που οι πηγές της, τα μέσα και οι σκοποί της είναι πρακτικοί και γήινοι, του κόσμου τούτου. […] Αντικειμενικός σκοπός της αναπαράστασης είναι να μας διευκολύνει να μορφώσουμε γνώμη για το ατύχημα. Δηλαδή να αντιδράσουμε απέναντί του».

Ο Μπρεχτ χρησιμοποιεί, ως πρότυπο του επικού θεάτρου, το παράδειγμα ενός αυτόπτη μάρτυρα τροχαίου ατυχήματος, εξηγώντας πως αυτή η καθημερινή «σκηνή του δρόμου» αποτελεί φυσική, κοινωνική πράξη, όπου στόχος είναι οι παρατηρητές/τριες, απορρίπτοντας την παθητική κατανάλωση του θεάματος, να σχηματίσουν γνώμη, να αντιδράσουν κριτικά και να «αρθρώσουν» μια ενεργή στάση απέναντι στο παρουσιαζόμενο γεγονός.

Μπρεχτ, Μπ. (1971). Σκηνή του δρόμου. Βασικό πρότυπο για επικό θέατρο. Στο Π. Μάτεσις (Επιμ.), Αρχιτέκτονες του σύγχρονου θεάτρου (Λ. Μαντζοπούλου, Μετ.) (σσ. 83-93). Αθήνα: Δωδώνη.

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Οπτικοακουστικό υλικό

Βιντεοσκοπημένη παράσταση του έργου του Brecht Η Μάνα Κουράγιο και τα παιδιά της. Σκηνοθεσία:

Η ηθοποιός Helene Weigel [Χέλενε Βάιγγελ] αναφέρεται στον κεντρικό στόχο του Επικού Θεάτρου που σχετίζεται…

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Εικονογραφικό υλικό

Ο Bertolt Brecht [Μπέρτολτ Μπρεχτ] (δεύτερος από αριστερά) με την Helene Weigel [Χέλενε Βάιγγελ] κατά…

Στη μελέτη του Joachim Tenschert [Χοακίμ Τένσερτ] γίνεται αναφορά στην σημασία χρησιμοποίησης της μάσκας σε…

Πορτρέτο της Therese Giehse [Θερέζ Γκίζε], ζωγραφισμένο το 1966 από τον Günter Rittner [Γκύντερ…

βασική

Benjamin, W. (1966). Versuche über Brecht. Frankfurt: Suhrkamp Verlag.

Brecht, B. (1964). Brecht on Theatre: The Development of an Aesthetic (J. Willett, Trans.). New York: Hill and Wang.

Brecht, B. & Mueller, C.R. (1961). On the Experimental Theatre. The Tulane Drama Review, 6 (1), 2-17.

Gilbert, D. (1979). Brecht mort ou vif? Un entretien avec Bernard Dort. Jeu – Revue de théâtre, 11, 39-60.

Jameson, F. (1998). Brecht and Method. London: Verso.

Thomson, P & Sacks, G. (Εds.) (2006), The Cambridge Companion to Brecht (pp. 209–224). Cambridge: Cambridge University Press.

Έσσλιν, Μ. (2005). Μπρεχτ. Ο άνθρωπος και το έργο του (Φ. Κονδύλης, Μετ.). Αθήνα: Δωδώνη.

Μπρεχτ, Μπ. (1974). Μικρό όργανο για το θέατρο (Δ. Μυράτ, Μετ.). Αθήνα: Πλειάς.

Ντορτ, Μπ. (1975). Ανάγνωση του Μπρεχτ (Α. Φραγκουδάκη, Μετ.). Αθήνα: Κέδρος.

συμπληρωματική

Jomaron, J. (2009). Ιστορία σύγχρονης σκηνοθεσίας. 2ος τόμος 1914-1940 (Δ. Κωνσταντινίδης, Μετ.). Θεσσαλονίκη: University Studio Press.

Κολτσιδοπούλου, Θ. Ά. (2010). Ο επικός Μπρεχτ στη γειτονιά του Κουν, γειτονιά του πάθους. Στο Δ. Καγγελάρη (Επιμ.), Κουν (σσ. 156-170). Αθήνα: ΜΙΕΤ.

Πατσαλίδης, Σ. (2012). Θέατρο και παγκοσμιοποίηση: αναζητώντας τη «χαμένη πραγματικότητα». Αθήνα: Παπαζήσης.

APA

Θυμέλη – Λεξικό Παραστατικών Τεχνών. (n.d.). Επικό Θέατρο. https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/επικό θέατρο

Chicago

"Επικό Θέατρο." Θυμέλη – Λεξικό Παραστατικών Τεχνών. Accessed 17 April 2026. https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/επικό θέατρο.

1741